کالبدشکافی فنی و کارنامه رزمی گرومن اف-۱۴ تامکت در تاریخ هوانوردی ایران و جهان
مقاله حاضر به بررسی جامع مهندسی، کارنامه رزمی و سرنوشت منحصربهفرد جنگنده افسانهای **گرومن اف-۱۴ تامکت** پرداخته است؛ پرندهای دوعملکردی که با بال هندسه متغیر، رادار قدرتمند AWG-9 و موشک دوربرد فونیکس برای نیروی دریایی آمریکا ساخته شد اما اوج افتخار و کارآمدی خود را در نیروی هوایی ایران به نمایش گذاشت. تامکتها در دوران جنگ ایران و عراق با اجرای تاکتیکهای مینیآواکس و ثبت پیروزیهای خیرهکننده توسط خلبانان برجستهشان نقش کلیدی در دفاع هوایی و صیانت از شریانهای اقتصادی کشور ایفا کردند. با قطع ارتباط با سازنده، این جنگنده به مدد تلاشهای نبوغآمیز متخصصان جهاد خودکفایی نهاجا و وزارت دفاع در حوزههای مهندسی معکوس، اورهال سازه و ساخت تجهیزاتی چون موشک «فکور-۹۰»، همچنان به پرواز خود ادامه داده است تا با وجود محدودیتهای سازهای و ورود نسل جدید جنگندهها به ناوگان کشور، نام خود را به عنوان شاهکار استقامت مهندسی در تاریخ هوانوردی ایران و جهان ثبت کند.
مقدمه: ظهور نگهبان آسمان
در اواخر دهه ۱۹۶۰ میلادی، با گسترش تهدیدات موشکهای کروز ضدکشتی دوربرد و جنگندههای فراصوت شوروی (مانند میگ-۲۵ و بمبافکنهای توپولف-۲۲ام)، ناوگان دریایی ایالات متحده با بحرانی راهبردی مواجه شد. هواپیمای ناکام جنرال داینامیکس اف-۱۱۱بی (F-111B) نتوانست الزامات رهگیری سریع و مانورپذیری از روی عرشه ناو هواپیمابر را برآورده کند.
در پاسخ به طرح مفهومی جنگنده ضربتی تجربی نیروی دریایی (VFX)، شرکت هواپیماسازی گرومن (Grumman Aerospace) در بتپِیج نیویورک، یکی از شاهکارهای تاریخ مهندسی مکانیک پرواز و آویونیک را خلق کرد: گرومن اف-۱۴ تامکت (Grumman F-14 Tomcat).
تامکت نه فقط یک جنگنده، بلکه یک «سامانه تسلیحاتی متحرک و مستقل» با مأموریت تخصصی برتری هوایی و دفاع هوایی از ناوگان (Fleet Air Defense) بود؛ جنگندهای دو سرنشین، دو موتوره و با بال متغیر که نخستین پرواز خود را در ۲۱ دسامبر ۱۹۷۰ انجام داد و در سال ۱۹۷۴ به خدمت رسمی درآمد.
۱. شناسنامه مهندسی و مشخصات عمومی
اف-۱۴ تامکت در رده هواپیماهای وزن سنگین نسل چهارم دستهبندی میشود. بدنه آن بر پایه آیرودینامیک ادغامشده با بدنه عریض (Blended Wing-Body) ساخته شده تا خود بدنه جنگنده سهمی در حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد نیروی برآ (Lift) ایجاد کند.
| پارامتر فنی | مشخصات در مدل F-14A |
|---|---|
| کشور سازنده | ایالات متحده آمریکا (کمپانی گرومن) |
| خدمه | ۲ نفر (خلبان در جلو، افسر هدایت رادار و تسلیحات - RIO در عقب) |
| طول بدنه | ۱۹٫۱ متر |
| فاصله دو سر بال | ۱۹٫۵۵ متر (زاویه باز ۲۰ درجه) / ۱۱٫۵۸ متر (جمعشده ۶۸ درجه) |
| وزن خالی | حدود ۱۹,۸۰۰ کیلوگرم |
| حداکثر وزن برخاست (MTOW) | حدود ۳۳,۷۰۰ کیلوگرم |
| پیشرانه | دو موتور توربوفن پرت اند ویتنی TF30-P-414A (با پسسوز هرکدام ۲۰,۹۰۰ پاوند رانش) |
| حداکثر سرعت | ۲٫۳۴ ماخ در ارتفاع بالا / ۱٫۲ ماخ در سطح دریا |
| سقف پرواز خدمتی | بالای ۵۳,۰۰۰ پا (بیش از ۱۶,۰۰۰ متر) |
| حداکثر جی مجاز سازهای | +۷٫۵ جی (در شرایط رزمی سبک تا +۸٫۵ جی تست شده) |
۲. ارکان نبوغ مهندسی تامکت
الف) بال هندسه متغیر خودکار (Variable-Geometry Wing)
سیستم بال متغیر تامکت با مکانیزم انتقال زاویه از ۲۰ تا ۶۸ درجه در پرواز (و حالت استقرار ۷۵ درجه موسوم به Over-sweep برای پارک در آشیانه) طراحی شد. برخلاف جنگندههای همدوره نظیر میگ-۲۳ یا اف-۱۱۱ که خلبان باید زاویه بال را دستی تنظیم میکرد، تامکت به نخستین رایانه مدیریت دادههای هوایی جهان یعنی CADC (Central Air Data Computer) با ریزپردازنده پیشگامانه MP944 مجهز بود.
این سیستم با بررسی مداوم سرعت ماخ، زاویه حمله (AoA) و فشار دینامیکی، زاویه بهینه بال را بدون دخالت خلبان تنظیم میکرد؛ قابلیتی که در سرعتهای زیر صوت حداکثر برآ و در سرعتهای فراصوت حداقل پسآ (Drag) را تضمین مینمود.
مفصل اصلی اتصال بالها از جنس جعبه تیتانیومی نوردشده (Titanium Wing Carry-Through Box) است که با جوشکاری پرتو الکترونی در خلأ تولید میشد؛ شاهکاری مهندسی که خستگی سازه را در چرخشهای سنگین رزمی به حداقل رساند.
ب) شاهکار الکترونیک: رادار Hughes AN/AWG-9
قلب تپنده و چشم تیزبین تامکت، رادار پالس-داپلر AWG-9 ساخت شرکت هیوز با آنتن شکافی صفحهای ۹۱ سانتیمتری بود:
- برد کشف: توانایی کشف اهدافی با ابعاد بمبافکن از فاصله بیش از ۳۰۰ کیلومتر و اهداف استاندارد جنگنده از فاصله ۱۶۰ تا ۲۱۰ کیلومتر.
- ردگیری و اسکن همزمان (TWS): توانایی رصد همزمان ۲۴ هدف در زوایای مختلف و هدایت همزمان موشک به سمت ۶ هدف اولویتبخش.
- فیلتر داپلر پیشرفته: توانایی بینظیر کشف و درگیری با اهداف پروازکننده در ارتفاع بسیار پایین (Look-Down / Shoot-Down) که امواج بازتابی زمین را فیلتر میکرد.
ج) موشک دوربرد افسانهای AIM-54 Phoenix
موشک ۴۵۰ کیلوگرمی فونیکس با پیشرانه سوخت جامد و کلاهک ۶۰ کیلوگرمی مجاورتی/برخوردی، تنها بر روی تامکت نصب میشد:
- برد: بیش از ۱۶۰ کیلومتر (در تستها تا حدود ۱۹۰ کیلومتر).
- سرعت نهایی: فراتر از ۴٫۵ تا ۵ ماخ در اوج خط سیر نیمهبالستیک خود (ارتفاع ۸۰,۰۰۰ تا ۱۰۰,۰۰۰ پا).
- هدایت ترکیبی: هدایت اولیه نیمهفعال راداری (SARH) بر مبنای دادههای ارسالی از تامکت و در ۱۶ کیلومتر پایانی، فعالسازی رادار درونی موشک (Active Radar Homing) به عنوان شلیککن و فراموشکن (Fire-and-Forget).
۳. رکوردهای ثبتشده در زمان ساخت و تولید
هنگام ورود به خدمت در اوایل دهه ۱۹۷۰، تامکت استانداردهای مهندسی هوانوردی نظامی را جابهجا کرد:
- طولانیترین شکار هوابههوا در تاریخ آزمایشهای موشکی: انهدام یک پهپاد هدف در فاصله ۲۰۴ کیلومتری در جریان تستهای ارتش آمریکا.
- شلیک همزمان چندگانه: رهگیری و انهدام همزمان ۵ هدف از ۶ هدف شبیهسازیشده متحرک در فواصل و ارتفاعات مختلف در یک سناریوی آزمایشی چندثانیهای.
- اولین کاربرد عملیاتی ریزپردازنده تمامدیجیتال در سامانه پروازی: ریزپردازنده MP944 کامپیوتر CADC زودتر از اینتل ۴۰۰۴ طراحی شده بود، هرچند به دلایل محرمانه بودن تا سال ۱۹۹۸ علنی نشد.
- بزرگترین و قدرتمندترین رادار نصبشده بر روی یک جنگنده رهگیر ناونشین تاکتیکی.
۴. کالبدشکافی نقاط قوت و ضعف
هیچ جنگندهای بینقص نیست و تامکت به همان اندازه که در برخی زمینهها پیشرو بود، نقاط تاریکی نیز در پرونده فنی خود داشت:
نقاط قوت:
- آگاهی محیطی فراگیر (Situational Awareness): ترکیب رادار AWG-9 و سیستم شناسایی اپتیکی/فروسرخ، تامکت را قادر میساخت بدون نزدیک شدن به حوزه دفاعی دشمن، آرایش پروازی آنان را شناسایی کند.
- بازدارندگی دورایستا (Standoff Dominance): هیچ جنگنده دیگری در دهههای ۷۰ و ۸۰ توان درگیری هوایی فعال در بردهای بالای ۱۰۰ کیلومتر را در چنین سطحی نداشت.
- دامنه آیرودینامیکی وسیع: از گشتزنی کممصرف در سرعتهای پایین با بالهای باز تا نفوذ برقآسا در سرعت ۲٫۳ ماخ با بالهای بسته.
نقاط ضعف:
- موتور بدفرجام TF30 (پاشنه آشیل نسخه A): این پیشرانه در اصل برای بمبافکن زمینی F-111 ساخته شده بود و مناسب مانورهای سریع با زوایای حمله تند جنگنده نبود. پدیده استال کمپرسور (Compressor Stall) در گردشهای سنگین و کاهش ناگهانی مکش هوا مکرراً رخ میداد و باعث خاموش شدن یک موتور میشد. به دلیل فاصله زیاد دو موتور از یکدیگر (Wide Nacelles)، خاموشی یکی از موتورها گشتاور چرخشی نامتقارن شدیدی ایجاد میکرد و جنگنده را به کام اسپین مسطح مهارنشدنی (Unrecoverable Flat Spin) میکشاند (عاملی که عامل سقوط شماری از جنگندههای آمریکا و ایران شد). این ضعف بعدها در مدلهای آمریکایی F-14B و F-14D با تعویض موتور با جنرال الکتریک F110-GE-400 بهطور کامل رفع شد.
- سربار فوقسنگین تعمیر و نگهداری: به ازای هر ساعت پرواز تامکت، در شرایط صلح به بیش از ۳۰ تا ۴۰ نفر-ساعت کار فنی نیاز بود. مکانیسم پیچیده باز و بسته شدن بالها، لولهکشیهای فشار قوی هیدرولیک و خنککنندههای مایع رادار، مهندسی تعمیرات آن را طاقتفرسا میکرد.
- ابعاد بزرگ و سطح مقطع راداری بالا (RCS): سطح مقطع راداری تامکت بهدلیل سطوح عمودی بزرگ و محفظه عریض موتورها بزرگ بود و در درگیری نزدیک (Dogfight) جثه بزرگی برای هدفگیری چشمی داشت.
۵. ورود به ایران: تولد تامکتهای نیروی هوایی شاهنشاهی (IIAF)
در اواخر دهه ۱۹۶۰ و اوایل دهه ۱۹۷۰، اتحاد جماهیر شوروی با پروازهای شناسایی منظم هواپیماهای فراصوت میگ-۲۵ فاکسبت (MiG-25R) بر فراز آسمان ایران دست به عملیات شناسایی میزد. جنگندههای اف-۴ فانتوم نیروی هوایی ایران علیرغم تلاشهای متعدد، بهدلیل سقف پرواز کمتر و سرعت پایینتر نسبت به میگ-۲۵ (که با سرعت فراتر از ۲٫۸ ماخ در ارتفاع ۶۵ تا ۷۰ هزار پایی پرواز میکرد)، قادر به رهگیری آن نبودند.
در تابستان سال ۱۹۷۳، در جریان بازدید محمدرضا پهلوی از پایگاه پایلوت گرومن در پایگاه هوایی اندروز آمریکا، مانور پروازی مشترکی میان مکدانل داگلاس F-15 Eagle و گرومن F-14 Tomcat به نمایش درآمد. رادار دوربردتر AWG-9 و امکان شلیک همزمان موشکهای فونیکس، برگ برنده گرومن بود؛ چرا که ایران علاوه بر درگیری مانوری، نیازمند پوشش فضای گسترده فلات ایران و دفاع از میادین نفتی خلیج فارس بود.
ایران طی دو قرارداد (معروف به پروژه خرس پادشاه / King Lion) سفارش خرید ۸۰ فروند F-14A به همراه ۷۱۴ فروند موشک AIM-54A Phoenix و ساخت زیرساختهای پایگاهی مدرن را به ثبت رساند:
- ۷۹ فروند تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷ وارد ایران شدند.
- فروند هشتادم در خاک آمریکا ماند و بعداً به عنوان بستر آزمایش در نیروی دریایی آمریکا استفاده شد.
- پایگاههای هشتم شکاری (خاتمی/شهید بابایی اصفهان) و هفتم شکاری (شیراز) به عنوان آشیانه اصلی این پرندگان برگزیده شدند. خلبانان و تکنسینهای ایرانی تحت سختگیرانهترین دورههای آموزشی کمپانی گرومن، نیروی دریایی آمریکا و پایگاه هوایی پنساکولا قرار گرفتند.
۶. تامکت در کوره جنگ ایران و عراق: کارنامه خارقالعاده رزمی
با آغاز حمله عراق در شهریور ۱۳۵۹، مستشاران غربی پیشبینی میکردند بدون حضور گرومن و قطعات آمریکایی، تامکتها ظرف چند هفته زمینگیر خواهند شد. اما تامکتهای نهاجا نقش کلیدیترین ستون راهبردی پدافند هوایی ایران را ایفا کردند.
الف) تاکتیک مینیآواکس (Mini-AWACS)
ایران به دلیل لغو قرارداد آواکسهای E-3 Sentry با کمبود رادار پرنده مواجه بود. رادار AWG-9 تامکت این نقص را جبران کرد؛ تامکتها با پرواز گشتزنی رزمی (CAP) در ارتفاع بالا، عمق آسمان بصره و بغداد را رصد میکردند، موقعیت دستههای پروازی مهاجم عراق را به پایگاههای راداری زمینی و شکاریهای رهگیر اف-۴ فانتوم و اف-۵ تایگر مخابره میکردند و خود دستنیافتنی باقی میماندند.
ب) پدافند از شریان اقتصادی (خارک و نفتکشها)
پیروزی ایران در استمرار صدور نفت، مدیون اسکورت نفتکشها توسط تامکتها بود. میراژهای F1 عراقی مجهز به موشکهای اگزوسه و هواپیماهای سوپراتاندارد، بارها پیش از رسیدن به نقطه رهایش موشک، توسط تامکتها و موشکهای فونیکس یا اسپارو شکار یا متواری شدند.
ج) خلبانان حماسهساز و نبردهای ماندگار
نبردهای تامکت ثبتکننده درخشانترین کارنامه درگیریهای موشکی هوایی پس از جنگ ویتنام است:
- سرتیپ خلبان جلیل زندی: برترین تکخال (Ace) جنگنده تامکت در سراسر جهان. وی در طول جنگ با ۱۱ پیروزی هوایی تاییدشده (شامل شکار میگ-۲۱، میگ-۲۳، سوخو-۲۲ و میراژ F1) و ۳ شکار محتمل، رکوردی دستنیافتنی از خود بر جای گذاشت.
- سرتیپ خلبان شهرام رستمی: از برجستهترین خلبانان تامکت که تنها در یک درگیری موفق شد دو فروند میگ-۲۳ و یک فروند میراژ F1 را منهدم کند و بعداً شکار یک فروند میگ-۲۵ عراقی (با شلیک فونیکس) را در کارنامه خود ثبت کرد.
- سرتیپ خلبان یدالله جوادپور: یکی از باتجربهترین خلبانان شکار هوایی که در یک داگفایت بسیار نزدیک، جنگنده پیشرفته سوخو-۲۰/۲۲ عراقی را با توپ ۲۰ میلیمتری ولکان M61 تامکت به زیر کشید.
- سرهنگ خلبان فریدونعلی مازندرانی: نخستین خلبانی که اولین شلیک و شکار موفق رزمی تاریخ با موشک فونیکس را در شهریور ۱۳۵۹ به ثبت رساند.
- سرهنگ خلبان اسدالله عادلی: وی به همراه افسر رادار خود (محمد مسبوق) رکوردی استثنایی خلق کردند؛ با شلیک یک موشک فونیکس به سمت یک دسته متراکم سهفروندی میگ-۲۳ عراقی، به دلیل ترکش و قدرت انفجار سهمگین کلاهک ۶۰ کیلوگرمی فونیکس، هر سه فروند میگ عراقی منهدم یا سرنگون شدند.
- افسران کابین عقب (RIO): خلبانان بزرگی چون جواد شکراییفر، علیرضا بیابانگرد و قاسم سلطانی با مهارت بینظیر در کار با رادار AWG-9 و تفکیک سیگنالهای پارازیت الکترونیک (ECCM)، نقشی مساوی با خلبانان کابین جلو در پیروزیها ایفا کردند.
۷. مهندسی معکوس و نهضت قطعهسازی: نقش نهاجا و وزارت دفاع (صها)
پس از قطع رابطه با آمریکا، تامکتها با شدیدترین تحریمهای تاریخ تسلیحات مواجه شدند؛ حتی واشنگتن پس از بازنشستگی تامکتهای خود در سال ۲۰۰۶، تمامی لاشهها و انبار قطعات خود را با خردکنهای فلزی منهدم کرد تا مانع نشت قطعه به ایران شود. بقای این هواپیما نیازمند تلاشی مهندسی در دو بخش بود:
۱. نقش جهاد خودکفایی نیروی هوایی ارتش (نهاجا):
- تعمیرات سطح پایگاهی و میانی: پایگاه هشتم شکاری اصفهان تبدیل به قطب سرپا نگهداشتن تامکتها شد. تکنسینهای هوایی با احیای کابلکشیها، سامانه خنککننده مایع رادار و تعویض لولههای فشارقوی هیدرولیک بدون نقشههای کارخانه به دانش بازآماد دست یافتند.
- پروژه سجیل (انطباق موشک هاوک): با کاهش ذخیره موشکهای فونیکس در اواخر جنگ، با ابتکار سرلشکر شهید منصور ستاری و مهندسان جهاد خودکفایی، موشک پدافندی سطحبههوای MIM-23 Hawk با تغییر مدارهای رابط الکترونیکی و جایگزینی سرجنگی، تحت عنوان پروژه سجیل (AIM-23C) بر روی پایلونهای زیر بال تامکت منطبق و با موفقیت شلیک شد.
۲. نقش وزارت دفاع و شرکت صنایع هوایی ایران (صها):
- اورهال سازهای (Depot Level Maintenance): تعمیرات رده سنگین دپو، بازرسی رادیوگرافی ترکهای بال، نوسازی سیستم هیدرولیک بازوی زاویهتغییردهنده بالها و تقویت اتصالات تحتفشار تیتانیومی در تاسیسات صها در فرودگاه مهرآباد انجام میپذیرد.
- تولید قطعات یدکی رادار و اویونیک: بازتولید لامپهای تقویتکننده مگنترون و قطعات آنالوگ با بوردهای دیجیتال نسل جدید، مهندسی معکوس و تعویض کابلکشیهای داخلی فرسوده.
- پروژه F-14AM: نوسازی تامکتهای ایران شامل تعویض ادوات الکترومکانیکی قدیمی کابین با نمایشگرهای دیجیتال چندمنظوره (MFD)، نصب سامانههای ناوبری اینرسی/ماهوارهای (INS/GPS) مدرن، تجهیز به سامانههای اخلالگر جنگ الکترونیک (ECM) و بازنویسی کدهای کامپیوتر تسلیحاتی.
- پروژه موشک فکور-۹۰ (Fakour-90) و مقصود: وزارت دفاع با مهندسی معکوس بدنه موشک فونیکس، نصب رادار بومی فعال و موتور سوخت جامد با رانش بهینهتر، موشک دوربرد فکور-۹۰ را وارد خط تولید کرد تا نیاز وابستگی تامکت به موشک فونیکس برطرف شود.
۸. موقعیت کنونی در سالهای اخیر (دهه ۲۰۲۰)
ایران در حال حاضر تنها کاربر عملیاتی گرومن اف-۱۴ تامکت در کره زمین است. موقعیت فعلی این پرنده در شرایط زیر ارزیابی میشود:
- نرخ آمادگی عملیاتی (Mission Capable Rate): تحلیلهای منصفانه نشان میدهد از مجموع ۷۹ فروند تحویلی، ایران با سیاست استفاده چرخشی و قطعهبرداری کنترلشده (Cannibalization) توانسته حدود ۲۰ تا ۲۵ فروند تامکت را در شرایط پروازی عملیاتی و بهروزرسانیشده در پایگاههای اصفهان و شیراز حفظ کند.
- پایان عمر خستگی سازه (Fatigue Life): هر سازه هوانوردی دارای سقف ساعات پروازی مشخص است. با وجود جوشکاریهای پیشرفته پرتو الکترونی در جعبه تیتانیومی بال، فرسودگی آلیاژ آلومینیوم پوسته و خستگی فلزات پس از بیش از ۴ دهه حضور مداوم، پروازهای با فشار جی بالا را با احتیاط سازهای مواجه کرده است.
- محدودیت موتورهای TF30: با وجود تلاشهای داخلی، موتور TF30 ذاتاً موتوری قدیمی و پرهزینه است و نبود خط تولید موتور توربوفن با این ابعاد در داخل، محدودیت پیشرانه را به عنوان گلوگاه اصلی تامکتهای ایران نگه داشته است.
۹. آینده تامکت در آسمان ایران: نگاه کارشناسان داخلی و بینالمللی
بررسی روندهای نظامی در مراکز تحلیل دادههای دفاعی و اظهارات فرماندهان نشاندهنده چشماندازی مشخص برای سالهای پیشرو است:
۱. ورود جنگندههای مدرن جایگزین (نسل ۴++):
با پیگیری توافقات ایران و فدراسیون روسیه برای تحویل جنگندههای سوخو-۳۵ (Su-35 Flanker-E)، دکترین نیروی هوایی ایران از یک ناوگان پیر و مهندسیمعکوسشده بهسوی پرندههای مدرن شیفت پیدا خواهد کرد. سوخو-۳۵ با رادار قدرتمند Irbis-E، موتورهای دارای هدایت بردار رانش (Thrust Vectoring) و موشکهای فراتر از میدان دید R-37M، دقیقاً جایگزین وظیفه سنتی تامکت (برتری هوایی و درگیری دورایستا) خواهد شد.
۲. ادغام در شبکه پدافند موشکی یکپارچه:
در دکترین پدافندی نوین ایران، بخش عمدهای از ماموریتهای رهگیری فواصل دور که پیشتر صرفاً بر دوش رادار تامکت بود، اکنون به سامانههای پدافند هوایی سطحبههوای دوربرد واگذار شده است: سامانههایی نظیر باور-۳۷۳ (با موشک صیاد-۴B با برد بیش از ۳۰۰ کیلومتر) و سامانه اس-۳۰۰پیامیو۲. بنابراین تامکتها دیگر نیازی به ریسکپذیری در خطوط مقدم آتش هوایی ندارند.
۳. سناریوی محتمل برای اف-۱۴ تا سال ۲۰۳۰:
- تغییر نقش به سکوی پرتاب سلاحهای دورایستا: با انطباق تسلیحاتی چون موشک فکور-۹۰ و بمبهای هدایتشونده، تامکتهای دارای باقیمانده عمر سازهای به عنوان سکوهای موشکانداز دوربرد دور از صحنه درگیری مستقیم نگه داشته میشوند.
- بازنشستگی تدریجی ناوگان: با تحویل رهگیرهای جایگزین و اتمام ساعت پروازی سازه تیتانیومی، پیشبینی میشود تامکتها به تدریج از ناوگان رزمی خط اول کنار گذاشته شده و بخش محدودی از آنها تا پایان دهه خورشیدی جاری، بیشتر جنبه نمادین، آموزشی پیشرفته و تست تسلیحات را ایفا نمایند.
نتیجهگیری
گرومن اف-۱۴ تامکت یکی از شگفتانگیزترین تلفیقهای مهندسی مکانیک، هوانوردی و الکترونیک نظامی در قرن بیستم بود. این جنگنده برای نیروی دریایی آمریکا سپری در برابر تهاجم هوایی ارتش سرخ بود، اما دست تقدیر سرنوشت آن را به گونهای رقم زد که عیار مهندسی آن نه در آبهای اقیانوس آرام، بلکه بر فراز کوههای زاگرس، پهنه نیلگون خلیج فارس و در نبردهای سنگین هشت سال جنگ ایران و عراق به اثبات برسد.
ثبت طولانیترین شلیکهای تاریخ نبردهای هوایی، حفظ پایداری صادرات انرژی کشور، و تلاش نبوغآمیز مهندسان و صنعتگران صنایع هوایی ایران در تعمیر، اورهال و ساخت سلاح برای جنگندهای که بدون پشتیبانی کارخانه سازنده نزدیک به نیم قرن پرواز کرد، تامکت را از یک ابزار نظامی صرف، به نمادی بیبدیل از استقامت مکانیکی و هوش مهندسی در تاریخ هوانوردی مبدل ساخت.
